“Tiêm chủng” – Biện pháp bảo vệ cho người cao tuổi

Bối cảnh và lý do cần tiêm chủng ở người cao tuổi

Người ≥60–65 tuổi là nhóm có nguy cơ rất cao bị viêm đường hô hấp nặng, nhập viện và tử vong do cúm, COVID‑19, phế cầu, RSV… do suy giảm miễn dịch theo tuổi (immunosenescence) và bệnh mạn kèm theo (Bonanni et al., 2025; Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2018; Ciarambino et al., 2023; Hou et al., 2024). Ở nhóm ≥65 tuổi, khoảng 50–70% ca nhập viện và 70–85% ca tử vong do cúm hằng năm rơi vào nhóm này (Bonanni et al., 2025). RSV cũng gây khoảng 470.000 ca nhập viện và 33.000 ca tử vong trong bệnh viện ở người ≥60 tuổi tại các nước thu nhập cao năm 2019 (Bonanni et al., 2025).

Bên cạnh biến chứng nhiễm trùng cấp, các nhiễm khuẩn hô hấp mùa đông–xuân làm tăng rõ rệt biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim cấp (Addario et al., 2023; Rademacher et al., 2024). Vì vậy, tiêm chủng mùa xuân, trước và đầu mùa lưu hành các tác nhân hô hấp, là chiến lược trung tâm để bảo vệ cả hô hấp và tim mạch cho người cao tuổi (Bonanni et al., 2025; Addario et al., 2023; Weinberger, 2021; Rademacher et al., 2024).

Bảng 1. Các vắc xin chính liên quan đến bảo vệ hô hấp – tim mạch ở người cao tuổi

Figure 1: Các vắc xin mùa xuân chủ chốt cho người cao tuổi.

1. Vắc xin cúm mùa: nền tảng bảo vệ hô hấp và tim mạch

Gánh nặng bệnh và lợi ích hô hấp

Cúm mùa là nguyên nhân chính gây viêm phổi, nhập viện, tử vong ở người ≥65 tuổi trong mùa đông–xuân (Bonanni et al., 2025; Cunningham et al., 2021). Tiêm vắc xin cúm hằng năm giúp giảm nhập viện vì cúm, viêm phổi và tử vong toàn bộ ở người cao tuổi (Addario et al., 2023; Weinberger, 2021; Rose et al., 2021; Christenson et al., 2001). Một chiến dịch tiêm diện rộng cho người ≥65 tuổi ghi nhận giảm 46% nhập viện vì cúm, 29% vì viêm phổi và giảm 57% tử vong chung so với nhóm không tiêm (Christenson et al., 2001).

Các phân tích lớn cho thấy vắc xin cúm làm giảm đáng kể viêm phổi do cúm và biến chứng nặng, đặc biệt khi dùng các công thức tăng liều hoặc có adjuvant dành riêng cho người già (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021).

Lợi ích tim mạch

Hơn 30 nghiên cứu trong một tổng quan hệ thống ở người >65 tuổi cho thấy vắc xin cúm giảm có ý nghĩa nguy cơ bệnh tim mạch, bao gồm hội chứng vành cấp, đột quỵ, suy tim (Addario et al., 2023). Tiêm lặp lại nhiều năm liên tiếp tạo hiệu ứng bảo vệ “theo liều” đối với nhồi máu cơ tim cấp và đột quỵ (Addario et al., 2023).

Một tổng quan về nhiễm hô hấp và bệnh tim mạch kết luận: tiêm phòng cúm mang lại lợi ích trong cả dự phòng nguyên phát lẫn thứ phát bệnh tim mạch ở mọi lứa tuổi, đặc biệt ở người ≥65 tuổi (Rademacher et al., 2024).

Các dạng vắc xin cúm phù hợp cho người cao tuổi

Do miễn dịch suy giảm theo tuổi, các khuyến cáo ưu tiên sử dụng các loại vắc xin cúm có hiệu lực tăng cường cho ≥65 tuổi, gồm:

• • Vắc xin cúm liều cao (HD‑IIV, HD‑QIV) hoặc vắc xin cúm có adjuvant (aIIV, aQIV), cho thấy hiệu quả cao hơn trong phòng cúm xác định xét nghiệm và nhập viện vì viêm phổi so với vắc xin chuẩn (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021).
• • Một phân tích gộp cho thấy vắc xin cúm có adjuvant giảm thêm nguy cơ cúm xét nghiệm dương và nhập viện vì cúm/viêm phổi so với vắc xin ba giá chuẩn (Weinberger, 2021).

Các hướng dẫn mới khuyến cáo người ≥65 tuổi nên được tiêm một trong các vắc xin ưu tiên (liều cao hoặc có adjuvant hoặc vắc xin tái tổ hợp); nếu không có, có thể dùng bất kỳ vắc xin cúm mùa phù hợp lứa tuổi nào (Grohskopf et al., 2024).

2. Vắc xin phế cầu: giảm viêm phổi và hỗ trợ bảo vệ tim mạch

Tác động trên viêm phổi và bệnh phế cầu

Vắc xin phế cầu (PCV13/15/20 và PPSV23) giúp giảm bệnh phế cầu xâm lấn và một phần viêm phổi cộng đồng ở người cao tuổi (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Soegiarto & Purnomosari, 2023).

• • Nghiên cứu CAPITA ở 84.496 người ≥65 tuổi cho thấy PCV13 giảm 45,6% nhu cầu nhập viện vì viêm phổi do típ vắc xin và giảm 75% bệnh phế cầu xâm lấn (Soegiarto & Purnomosari, 2023).
• • Một nghiên cứu đoàn hệ tại Đức ở người ≥60 tuổi ghi nhận PPSV23 có hiệu quả 46–52% trong ngăn ngừa viêm phổi phải nhập viện trong 2 năm đầu sau tiêm (Rose et al., 2021).

Lợi ích tim mạch

Nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy tiêm vắc xin phế cầu giảm nguy cơ biến cố tim mạch ở người ≥65 tuổi, như đột quỵ, bệnh thiếu máu cục bộ cơ tim, suy tim, nhồi máu cơ tim (Addario et al., 2023; Rademacher et al., 2024).

Trong tổng quan hệ thống, hầu hết các nghiên cứu về vắc xin phế cầu ở người già đều cho thấy giảm rõ rệt các biến cố tim mạch; hiệu quả càng rõ khi kết hợp tiêm cúm và phế cầu (Addario et al., 2023). Một phân tích gộp cho thấy tiêm đồng thời cúm + phế cầu giảm thêm 19–38% nguy cơ tử vong và viêm phổi so với chỉ tiêm một loại hoặc không tiêm (Yin et al., 2018).

Chiến lược vắc xin phế cầu phù hợp

Do ưu điểm từng loại, nhiều khuyến cáo chọn chiến lược tiêm tuần tự:

• • Dùng PCV15 hoặc PCV20 làm liều đầu cho người ≥65 tuổi chưa từng tiêm phế cầu; nếu dùng PCV15 thì tiêm PPSV23 sau tối thiểu 8–12 tháng để mở rộng phổ huyết thanh; nếu dùng PCV20 thì không cần PPSV23 bổ sung (Soegiarto & Purnomosari, 2023).
• • Ở người già có bệnh nền (COPD, suy tim, đái tháo đường, suy thận, suy giảm miễn dịch), lịch tiêm mở rộng càng quan trọng để giảm nguy cơ viêm phổi nặng và nhập viện (Soegiarto & Purnomosari, 2023).

3. Vắc xin RSV: lựa chọn mới giúp bảo vệ hô hấp mùa đông–xuân

RSV từ lâu được coi là tác nhân chủ yếu ở trẻ nhỏ, nhưng gần đây đã được khẳng định là gánh nặng lớn ở người ≥60 tuổi, đặc biệt người có bệnh tim phổi hoặc nội tiết mạn tính (Bonanni et al., 2025; Melgar et al., 2023; Anastassopoulou et al., 2024; Papi et al., 2023).

Hiệu lực trên bệnh hô hấp ở người cao tuổi

• • Vắc xin RSVPreF3 OA (AS01E‑adjuvanted) ở người ≥60 tuổi có hiệu lực 82,6% với viêm đường hô hấp dưới do RSV, 94,1% với trường hợp nặng và 71,7% với nhiễm RSV cấp; hiệu lực tương tự với cả typ RSV A và B (Papi et al., 2023).
• • Phân tích ở nhóm có bệnh tim phổi hoặc nội tiết (đa số là đái tháo đường) cho thấy hiệu lực cực cao: 94,6% với viêm đường hô hấp dưới và 81% với nhiễm RSV cấp; hiệu lực vẫn cao ở người có ≥2 bệnh nền (Feldman et al., 2023).

Các dữ liệu này cho thấy vắc xin RSV có khả năng giảm đáng kể nhập viện và tử vong do RSV ở nhóm người cao tuổi nhiều bệnh nền – nhóm chịu gánh nặng RSV cao nhất (Bonanni et al., 2025; Melgar et al., 2023; Feldman et al., 2023; Papi et al., 2023; Walsh et al., 2023).

Khuyến cáo sử dụng

Từ 2023, các ủy ban tiêm chủng lớn (ACIP Mỹ và nhiều nước) đã cho phép hoặc khuyến cáo một liều vắc xin RSV cho người ≥60 tuổi, theo hình thức “quyết định chia sẻ” giữa người bệnh và bác sĩ, ưu tiên người có bệnh tim mạch, hô hấp mạn, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc sống trong cơ sở chăm sóc dài ngày (Melgar et al., 2023; Anastassopoulou et al., 2024).

Vì RSV có mùa lưu hành, các hướng dẫn đề xuất tiêm trước mùa RSV dựa trên giám sát dịch tễ địa phương, tương tự chiến lược tiêm cúm mùa (Bonanni et al., 2025; Anastassopoulou et al., 2024).

4. Vắc xin COVID‑19 và bảo vệ tim mạch – hô hấp

COVID‑19 gây tỷ lệ nhập viện, tử vong, biến chứng tim mạch rất cao ở người cao tuổi; vì vậy, họ là nhóm ưu tiên hàng đầu cho tiêm vắc xin SARS‑CoV‑2 (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Weinberger, 2018; Ciarambino et al., 2023).

Các nghiên cứu thực tế cho thấy:

• • Vắc xin COVID‑19 giảm mạnh nhập viện, tử vong và hội chứng suy hô hấp cấp ở người già, kể cả khi đã có bệnh tim mạch hoặc hô hấp mạn (Weinberger, 2018; Ciarambino et al., 2023).
• • Bằng cách giảm nhiễm SARS‑CoV‑2 và mức độ nặng, tiêm chủng có khả năng giảm các biến chứng tim mạch sau nhiễm như nhồi máu cơ tim, huyết khối, suy tim hoặc rối loạn nhịp, vốn tăng mạnh sau COVID‑19 ở người lớn tuổi (Weinberger, 2018; Rademacher et al., 2024).

Nhiều nước đang chuyển sang lịch tiêm COVID‑19 mang tính “theo mùa”, phối hợp với tiêm cúm và RSV cho người già trước mùa lưu hành virus đường hô hấp (Bonanni et al., 2025; Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021).

5. Lợi ích “vượt ra ngoài nhiễm trùng”: bảo vệ tim mạch, giảm tử vong và gánh nặng y tế

Các vắc xin hô hấp ở người cao tuổi đem lại lợi ích vượt xa việc phòng riêng rẽ từng tác nhân:

• • Giảm biến cố tim mạch cấp (nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim mất bù) thông qua việc hạn chế các “đợt viêm cấp tính” do nhiễm trùng đường hô hấp – vốn là yếu tố khởi phát mạnh của biến cố tim mạch (Addario et al., 2023; Rademacher et al., 2024).
• • Giảm suy yếu chức năng, mất tự chủ, nhập viện kéo dài và nhu cầu chăm sóc dài hạn sau mỗi đợt bệnh nặng (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Ciarambino et al., 2023).
• • Giảm sử dụng kháng sinh và gián tiếp góp phần hạn chế kháng kháng sinh trong cộng đồng người già (Ciarambino et al., 2023; Soegiarto & Purnomosari, 2023).
• • Giảm chi phí y tế do nhập viện, hồi sức, điều trị biến chứng mạn tính tiến triển sau nhiễm trùng (Parodi et al., 2025; Weinberger, 2021; Ciarambino et al., 2023).

Một phân tích gộp trên 17 nghiên cứu về tiêm đồng thời cúm + phế cầu ở người già cho thấy so với không tiêm, kết hợp này giảm 29% nguy cơ viêm phổi, 38% nguy cơ tử vong, 35% nguy cơ cúm và 18% nguy cơ nhập viện; hai vắc xin đều an toàn, chủ yếu gây tác dụng phụ nhẹ, thoáng qua tại chỗ tiêm (Yin et al., 2018).

6. Đặc điểm miễn dịch người cao tuổi và các dạng vắc xin “tăng cường”

Miễn dịch suy giảm theo tuổi

Người cao tuổi có đáp ứng kháng thể và tế bào T kém hơn, thời gian bảo vệ ngắn hơn, làm giảm hiệu quả nhiều vắc xin chuẩn (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2018; Hou et al., 2024). Điều này dẫn đến:

• • Nguy cơ “mất miễn dịch” sớm trong mùa dịch nếu tiêm quá sớm.
• • Cần các chiến lược thiết kế vắc xin đặc biệt cho người già: tăng liều kháng nguyên, thêm adjuvant, vắc xin tái tổ hợp, mRNA, hoặc lịch nhắc lại hợp lý (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Weinberger, 2018; Soegiarto & Purnomosari, 2023; Hou et al., 2024).

Các chiến lược cải thiện hiệu quả

Nhiều hướng tiếp cận đã chứng minh hữu ích:

• • Vắc xin liều cao / có adjuvant cho cúm và một số vắc xin mới (như RSV) giúp tăng nồng độ kháng thể, kéo dài bảo vệ, giảm cúm và nhập viện hơn so với vắc xin chuẩn (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Papi et al., 2023; Walsh et al., 2023).
• • Vắc xin liên hợp (conjugate) đối với phế cầu (PCV) cho đáp ứng mạnh và bền hơn polysaccharide đơn thuần, đặc biệt khi dùng làm liều “mồi” trước PPSV23 (Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Soegiarto & Purnomosari, 2023).
• • Vắc xin mRNA cho COVID‑19 cung cấp khả năng tạo kháng thể và tế bào T mạnh ở người cao tuổi, dù vẫn chịu ảnh hưởng suy giảm miễn dịch theo thời gian, do đó cần liều nhắc theo mùa (Weinberger, 2018; Ciarambino et al., 2023; Hou et al., 2024).

7. Thời điểm và chiến lược “tiêm chủng mùa xuân” tích hợp

Một vấn đề quan trọng không chỉ là tiêm gì mà còn tiêm khi nào. Để tối đa hiệu quả, cần căn chỉnh đỉnh hiệu lực vắc xin với thời kỳ nguy cơ cao trong năm (Bonanni et al., 2025):

• • Cúm, RSV và nhiều virus đường hô hấp có mùa rõ rệt (đông–xuân ở vùng ôn đới; liên quan mùa mưa ở vùng nhiệt đới), song mô hình có thể khác nhau giữa các vùng (Bonanni et al., 2025).
• • Các chuyên gia đề xuất chiến lược tiêm tích hợp theo mùa: trong một lần khám thường quy trước mùa virus (thường là cuối thu – đầu đông hoặc đầu mùa xuân tùy khu vực), người cao tuổi nhận gói vắc xin hô hấp gồm: cúm mùa (ưu tiên loại tăng cường), nhắc COVID‑19, vắc xin RSV (nếu chỉ định) và vắc xin phế cầu còn thiếu (Bonanni et al., 2025; Parodi et al., 2025; Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Anastassopoulou et al., 2024).

Các lợi ích của tiếp cận tích hợp:

• • Giảm số lần đến cơ sở y tế → tăng tỷ lệ bao phủ.
• • Đảm bảo người cao tuổi được bảo vệ ở thời điểm “cao điểm” của cúm, RSV, COVID‑19 và viêm phổi phế cầu.
• • Tạo điều kiện xây dựng thông điệp truyền thông “tiêm chủng theo mùa” dễ nhớ cho cộng đồng lớn tuổi.

8. An toàn và chấp nhận của vắc xin ở người cao tuổi

Tổng quan về hiệu quả và an toàn vắc xin ở người cao tuổi cho thấy:

• • Hầu hết các vắc xin (cúm, phế cầu, RSV, COVID‑19, zona) có hồ sơ an toàn tốt, với tác dụng phụ chủ yếu là đau tại chỗ, mệt mỏi, sốt nhẹ, tự hết (Melgar et al., 2023; Cunningham et al., 2021; Weinberger, 2021; Ciarambino et al., 2023; Yin et al., 2018; Papi et al., 2023; Walsh et al., 2023).
• • Tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng và bệnh tự miễn sau tiêm tương đồng giữa nhóm vắc xin và giả dược trong các thử nghiệm lớn về RSV và COVID‑19 ở người ≥60 tuổi (Ciarambino et al., 2023; Papi et al., 2023; Walsh et al., 2023).
• • Dù vậy, tỷ lệ bao phủ vắc xin ở người cao tuổi vẫn dưới mức khuyến cáo tại nhiều quốc gia do lo ngại về an toàn, hiểu nhầm về hiệu quả, và thiếu chỉ định chủ động từ nhân viên y tế (Parodi et al., 2025; Weinberger, 2021; Ciarambino et al., 2023; Rademacher et al., 2024).

Các chiến dịch truyền thông và khuyến cáo lâm sàng cần nhấn mạnh lợi ích vượt trội so với nguy cơ, đặc biệt ở người cao tuổi có bệnh tim mạch, hô hấp, đái tháo đường và suy giảm miễn dịch.

Kết luận

Tiêm chủng mùa xuân (hoặc trước mùa virus đường hô hấp) cho người cao tuổi, tập trung vào cúm, phế cầu, RSV và COVID‑19, mang lại lợi ích kép: giảm mạnh bệnh hô hấp nặng và đồng thời giảm biến cố tim mạch, tử vong và gánh nặng y tế. Các vắc xin hiện có, đặc biệt các dạng tăng cường và lịch tiêm tích hợp, cho phép xây dựng chiến lược phòng bệnh chủ động, toàn diện cho cộng đồng người lớn tuổi. Việc triển khai hiệu quả đòi hỏi kết hợp giữa bằng chứng khoa học, khuyến cáo rõ ràng, và truyền thông gần gũi, dễ hiểu cho người cao tuổi và gia đình.

References

Bonanni, P., Heo, J., Honda, H., Lee, P., Mouliom, A., Leong, H., Del Pilar Martin Matos, M., & Dawson, R. (2025). Optimal Timing of Vaccination: A Narrative Review of Integrating Strategies for COVID-19, Influenza, and Respiratory Syncytial Virus. Infectious Diseases and Therapy, 14, 911 - 932. https://doi.org/10.1007/s40121-025-01135-0

Melgar, M., Britton, M., Roper, M., Talbot, M., Long, M., Kotton, M., & Havers, M. (2023). Use of Respiratory Syncytial Virus Vaccines in Older Adults: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023. Morbidity and Mortality Weekly Report, 72, 793 - 801. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm7229a4

Addario, A., Celarier, T., Bongué, B., Barth, N., Gavazzi, G., & Botelho-Nevers, E. (2023). Impact of influenza, herpes zoster, and pneumococcal vaccinations on the incidence of cardiovascular events in subjects aged over 65 years: a systematic review. GeroScience, 1 - 29. https://doi.org/10.1007/s11357-023-00807-4

Parodi, J., Runzer-Colmenares, F., Cano-Gutiérrez, C., Dinamarca-Montecinos, J., De La Torre, P., Boas, P., Flores-Cohaila, J., Urrunaga-Pastor, D., & Gutiérrez-Robledo, L. (2025). Respiratory Vaccines in Older Adults: A Bibliometric Analysis and Future Research Agenda. Vaccines, 13. https://doi.org/10.3390/vaccines13030240

Cunningham, A., McIntyre, P., Subbarao, K., Booy, R., & Levin, M. (2021). Vaccines for older adults. BMJ, 372. https://doi.org/10.1136/bmj.n188

Weinberger, B. (2021). Vaccination of older adults: Influenza, pneumococcal disease, herpes zoster, COVID-19 and beyond. Immunity & Ageing : I & A, 18. https://doi.org/10.1186/s12979-021-00249-6

Anastassopoulou, C., Ferous, S., Medić, S., Siafakas, N., Boufidou, F., Gioula, G., & Tsakris, A. (2024). Vaccines for the Elderly and Vaccination Programs in Europe and the United States. Vaccines, 12. https://doi.org/10.3390/vaccines12060566

Weinberger, B. (2018). Vaccines for the elderly: current use and future challenges. Immunity & Ageing : I & A, 15. https://doi.org/10.1186/s12979-017-0107-2

Ciarambino, T., Crispino, P., Buono, P., Giordano, V., Trama, U., Iodice, V., Leoncini, L., & Giordano, M. (2023). Efficacy and Safety of Vaccinations in Geriatric Patients: A Literature Review. Vaccines, 11. https://doi.org/10.3390/vaccines11091412

Rademacher, J., Therre, M., Hinze, C., Buder, F., Böhm, M., & Welte, T. (2024). Association of respiratory infections and the impact of vaccinations on cardiovascular diseases.. European journal of preventive cardiology. https://doi.org/10.1093/eurjpc/zwae016