SÀNG LỌC VÀ CHẨN ĐOÁN TRƯỚC SINH THALASSEMIA: Tiếp cận cổ điển hay hiện đại và những lỗ hổng trong thực hành lâm sàng hiện tại

1. Tiếp cận sàng lọc Thalassemia cổ điển bằng công thức máu.

Tiếp cận kinh điển theo chuỗi liên tục thứ tự là:

Khi người vợ xác định mang gene thì sẽ thực hiện quy trình cho chồng tương tự. Công thức máu sử dụng MCH và/hoặc MCV giảm có thể phát hiện 90–95% các trường hợp mang gene Thalassemia, bỏ sót khoảng 5–10%. Tỷ lệ dương tính giả của chiến lược này rất cao, lên tới 65% (Nguyễn Khắc Hân Hoan, 2013). Có nghĩa là số người cần phải làm xét nghiệm điện di Hemoglobin (Hb) và gene không cần thiết rất cao. Điện di Hb không phát hiện được người lớn chỉ mang gene alpha thể nhẹ (ví dụ đột biến -SEA, là đột biến thể alpha đáng quan tâm nhất trước sinh). Điều này dẫn đến nhiều trường hợp bị bỏ sót nếu nhân viên y tế không được đào tạo bài bản (nghĩ rằng điện di Hb bình thường là không mang gene Thalassemia). Xét nghiệm công thức máu giá dao động từ 100 – 200 nghìn đồng, điện di Hb giá khoảng 500 nghìn đồng, xét nghiệm gene Thalassemia bằng gói Trisure Carier giá khoảng 2 triệu đồng, nếu xét nghiệm bằng thanh lai 42 đột biến alpha và beta cỡ 10 triệu đồng. Khách hàng cần phải đi lại lấy máu ít nhất 3 lần và chờ đến 2 tuần nếu cần phải làm đủ các xét nghiệm trên. Nếu tầm soát cho người chồng theo hướng tiếp cận này thì chi phí tổng thể còn cao hơn nhiều.

2. Tiếp cận bằng xét nghiệm trực tiếp gene Thalassemia tích hợp cùng NIPT.
Một số hãng xét nghiệm NIPT tích hợp xét nghiệm gene lặn (cho mẹ) trong gói sàng lọc cho thai nhi. Xét nghiệm này MIỄN PHÍ ở hầu hết các hãng có cung cấp. Chỉ cần 1 lần lấy máu trong giai đoạn sàng lọc quý 1 (cùng lần làm NIPT) bạn sẽ có kết quả gene Thalassemia sau 7 – 14 ngày (tùy cơ sở). Chiến lược này không cần thực hiện công thức máu và điện di Hb. Độ nhạy và độ đặc hiệu trên 99,9%, tỷ lệ dương tính giả dưới 0,7%. Khi người vợ xác định mang gene thì người chồng cũng sẽ được tư vấn thực hiện ngay xét nghiệm gene Thalassemia. Một số hãng MIỄN PHÍ luôn xét nghiệm gene cho chồng khi vợ phát hiện mang gene Thalassemia. Trường hợp tính phí thì hết khoảng 2 – 3 triệu/người.

3. Bàn luận.
Sàng lọc Thalassemia theo khuyến cáo của Bộ Y tế là mức sàng lọc cơ bản, có thể bỏ sót một tỷ lệ nhất định người mang gene Thalassemia. Lý do đến từ khách quan (một số đột biến không gây giảm MCH, MCV) hoặc chủ quan (điện di Hb không phát hiện được người lớn có alpha thể nhẹ dẫn đến gây ngộ nhận mà không chỉ định xét nghiệm gene). Mất thời gian đi lại và lấy máu nhiều lần. Trường hợp người chỉ đột biến một gene alpha cũng không làm biến đổi MCH, MCV. Nếu người ấy kết hợp với một người mang bệnh HbH (do đột biến 3 gene alpha) có thể tạo thành thể nặng. Tuy nhiên, trường hợp này rất hiếm gặp. Chiến lược tiếp cận ban đầu bằng xét nghiệm trực tiếp gene Thalassemia tích hợp cùng với xét nghiệm NIPT mang đến khả năng phát hiện cao, tỷ lệ bỏ sót cực thấp. Cần cân nhắc lựa chọn này khi xét nghiệm được miễn phí.

4. Kết luận.
Lựa chọn phương án sàng lọc nào là quyết định của bác sĩ và khách hàng. Khách hàng cần được tư vấn ưu và nhược điểm của các chiến lược trước khi lựa chọn. Bác sĩ chỉ định là người chịu trách nhiệm tư vấn trước và sau khi có kết quả xét nghiệm. Xét nghiệm gene Thalassemia miễn phí cùng với NIPT là lựa chọn đáng để cân nhắc trong thời đại sinh học phân tử.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Quyết định 1087/QĐ-BYT ngày 21 tháng 04 năm 2020 về “Hướng dẫn sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh”.

2. Nghiên cứu tầm soát và chẩn đoán trước sinh bệnh alpha và beta Thalassemia, 2013. http://luanan.nlv.gov.vn/luanan?a=d...

3. Alpha Thalassemia Major: Prenatal and Postnatal Management. UpToDate. Last updated Jan 02, 2025.

4. Sản phẩm Trisure NIPT Genesolutions. https://genesolutions.vn/san-pham/trisure-nipt/

5. Detection of Maternal Carriers of Common α-Thalassemia Deletions from Cell-Free DNA. https://www.nature.com/articles/s41598-022-17718-7